O'zbek tilida asos va qo'shimchalar imlosi

Morfemika va imlo qoidalari bo'yicha to'liq qo'llanma

Tayyorladi: O'zbek tili va adabiyoti mutaxassisi

Taqdimot rejasi

1. O'zbek tili morfemikasi haqida umumiy tushuncha va morfemalar turlari.

2. Asoslar imlosidagi o'ziga xosliklar: unli va undoshlar almashishi qoidalari.

3. Qo'shimchalar imlosi: so'z yasovchi va shakl yasovchi qo'shimchalarning qo'shilish tartibi.

4. Morfonologik hodisalar: tovush ortishi, tushishi va yuklamalar imlosi.

Kirish

O'zbek tili turkiy tillar oilasiga mansub bo'lib, u agglyutinativ tillar guruhiga kiradi. Bu shuni anglatadiki, so'z shakllari asosga qo'shimchalar qo'shilishi orqali hosil bo'ladi. Har bir qo'shimchaning o'z ma'no vazifasi bor. Ushbu jarayonda asos va qo'shimchaning o'zaro birikishi ma'lum imlo qoidalariga bo'ysunadi. Imlo qoidalarini bilish nafaqat savodxonlik, balki fikrni aniq va tushunarli bayon etishning asosiy shartidir.

1-bo'lim: Morfemika va uning turlari

Morfemika - tilshunoslikning so'z tarkibini o'rganuvchi bo'limidir. So'zning eng kichik ma'noli qismi morfema deb ataladi. Morfemalar ikki asosiy turga bo'linadi:

Mustaqil ma'noli morfemalar (Asos/O'zak)
Yordamchi ma'noli morfemalar (Qo'shimchalar)

2-bo'lim: Asoslar imlosi haqida

O'zbek tili imlosida asos o'zgarishsiz yozilishi bosh tamoyil hisoblanadi. Biroq, tilning jonli talaffuzi ta'sirida asosda tovush o'zgarishlari ro'y berishi mumkin. Buni fonetik tamoyilga asoslangan imlo qoidalari tartibga soladi. Masalan, ayrim so'zlarga unli qo'shilganda asosda unli tushishi kuzatiladi.

                Qoida: Ikki bo'g'inli ayrim otlarga egalik qo'shimchasi qo'shilganda ikkinchi bo'g'indagi unli tushib qoladi.
            

Unli tushishi: Batafsil tahlil

Quyidagi jadvalda asosda ro'y beradigan unli tushishi misollarini ko'rishingiz mumkin. Bu so'zlarda "i" yoki "u" unlisi tushib qolishi shart:

Ko'ngil + i = ko'ngli

Burun + i = burni

O'rin + i = o'rni

Og'iz + i = og'zi

Eslatma: Bu qoida faqat ma'lum so'zlarga tegishli bo'lib, hamma ikki bo'g'inli so'zlarda ham qo'llanilmaydi.

Undoshlar almashishi: K dan G ga

Ko'p bo'g'inli so'zlarning oxiri "k" undoshi bilan tugasa va unga unli bilan boshlanadigan qo'shimcha qo'shilsa, "k" undoshi "g" ga aylanadi. Bu qoida asosan turkiy so'zlarga tegishlidir.

Misollar:

Tilak + i = tilagi
Kurak + im = kuragim
Yurak + i = yuragi

Undoshlar almashishi: Q dan G' ga

Xuddi shuningdek, so'z oxiri "q" undoshi bilan tugab, unga unli bilan boshlanadigan qo'shimcha qo'shilsa, "q" undoshi "g'" undoshiga aylanadi:

Quloq + i = qulog'i

Taroq + i = tarog'i

Pichoq + i = pichog'i

Buloq + i = bulog'i

Muhim: Bir bo'g'inli so'zlarda (oq, yoq) bu o'zgarish odatda sodir bo'lmaydi.

3-bo'lim: So'z yasovchi qo'shimchalar

So'z yasovchi qo'shimchalar asosga qo'shilib, yangi leksik ma'no anglatuvchi so'z hosil qiladi. Ular imloda doimo asosga qo'shib yoziladi. Masalan:

-chi: ishchi, bog'bonchi
-dosh: sinfdosh, kasbdosh
-kor: paxtakor, ijodkor
-zor: gulzor, daraxtzor

Shakl yasovchi qo'shimchalar

Ushbu qo'shimchalar so'zga yangi ma'no qo'shmaydi, balki uning ma'no nozikliklarini yoki grammatik shakllarini hosil qiladi. Ularga kichraytirish, erkalash va chegaralash qo'shimchalari kiradi:

-cha (kitobcha), -loq (toychaloq), -choq (qo'zichoq), -gina (ozgina).

Ushbu qo'shimchalar ham imloda asosga qo'shib yoziladi va o'zakdagi tovushlarga qarab shaklan o'zgarishi mumkin.

4-bo'lim: Tovush ortishi hodisasi

Ayrim bir bo'g'inli arabcha so'zlarga unli bilan boshlanadigan qo'shimcha qo'shilganda asos oxiridagi undosh ikkilanishi kuzatiladi. Bu holat yozuvda ham o'z aksini topishi shart:

Haq + i = haqqi

Xat + i = xatti

Sir + i = sirri

Rad + etmoq = raddetmoq

Yuklamalar va ularning imlosi

Yuklamalar so'zga turli ma'no nozikliklarini beradi. Ularning imlosi ikki xil: qo'shib yoziladigan va chiziqcha bilan yoziladigan:

Qo'shib yoziladi

-mi, -chi, -gina (-kina, -qina)

Bordingmi? Siz-chi? Ozgina.

Chiziqcha bilan

-u, -da, -na, -ya, -a

Keldi-yu, u-da, na-na.

Jo'nalish kelishigi imlosi

Jo'nalish kelishigi (-ga) qo'shimchasi asosning oxirgi tovushiga qarab uch xil shaklda yoziladi:

🔵 -ga: Bog'ga, uyga, ukamga.
🔴 -ka: Tokka, chekka, bukka. (k-dan keyin)
🟢 -qa: Qishloqqa, pichoqqa, taroqqa. (q-dan keyin)

Xato qilmaslik uchun so'z oxiridagi undoshga e'tibor bering!

Xulosa

O'zbek tilida asos va qo'shimchalar imlosini o'rganish orqali biz tilimizning ichki qonuniyatlarini yaxshiroq anglaymiz. Asosdagi tovush o'zgarishlari va qo'shimchalarning qo'shilish qoidalari nutqimizning ham yozma, ham og'zaki shaklda mukammal bo'lishini ta'minlaydi. Savodli yozish - bu madaniyatning bir bo'lagi va o'z ona tiliga bo'lgan hurmatning belgisidir. Har bir qoidani amalda qo'llash orqali biz xatosiz va tushunarli matnlar yaratishga erishamiz.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. O'zbek tili imlo qoidalari, Toshkent, 1995-yil.

2. Hozirgi o'zbek adabiy tili (Morfemika va morfologiya), Toshkent, 2010.

3. Sh. Rahmatullayev, O'zbek tili etimologik lug'ati.

4. O'zbek tilining imlo lug'ati (Akademik nashr).

5. Ziyouz.com - o'zbek tili elektron darsliklari.